Кибер халдлага гэдэг нь бусдад хохирол учруулах зорилгоор компьютерын сүлжээнд зөвшөөрөлгүй нэвтрэх, системийг идэвхгүй болгох, устгах, хянах эсвэл системд хадгалагдаж буй өгөгдлийг өөрчлөх, хулгайлах гэх мэт зорилготой байдаг. Кибер гэмт хэрэгтнүүд халдлагыг үйлдэхдээ бусдад албан ёсны мэт харагдуулах хуурамч холбоосыг ихэвчлэн ашигладаг ба банк, нийтийн үйлчилгээний компани эсвэл бусад аж ахуйн нэгжийн хууль ёсны харилцаа холбоо мэт дүрд хувирах нь элбэг.

• Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр явж буй аливаа холбоос /линк/ дээр дарахаас өмнө үг үсгийн алдаа эсвэл холбоосны нэрийг сайтар харж нягтлах: Хуурамч холбоос болон хавсралтын ихэнх нь үг, өгүүлбэрзүйн алдаатай эсвэл линк нь албан бус нэршилтэй байдаг.
• Хэрэв та хэнээс и-мэйл хүлээн авч байгаагаа бүрэн мэдэхгүй бол нягталж шалгахгүйгээр холбоос дээр дарж, хавсралтыг нээх хэрэггүй:Энэ нь таныгхалдлагад өртөхөөс сэргийлж болох хамгийн энгийн хялбархан шийдэл байх болно.
• Танд PDF болон ZIP файлууд и-мэйл хаягаар ирсэн тохиолдолд татаж авахаас өмнө заавал нягтлаарай: Ихэвчлэн танихгүй эсвэл хуурамч хаягаас ирсэн хавсралтуудыг татаж авснаар өөрийн компьютерт байгаа хувийн мэдээллийг гэмт хэрэгтнүүдэд зүгээр нээгээд өгч байгаатай адил юм.
• Эргэлзээтэй холбоосыг шалгах нэг хялбар арга бол хулганыг холбоос дээр дарахгүйгээр удаан байрлуулснаар хуурамч холбоосыг таних боломжтой: Хуурамч и-мэйл хаягнууд ихэвчлэн алдаатай домэйн ашигладаг ба та тэдгээрийг нягтлах боломжтой байдаг. Жишээ нь: Facebook.comвебсайтын хаягийг Facebook.mn, Facehook.com гэсэнхуурамч нэршлээр холбосон байдаг.
• Кибер гэмт хэрэгтнүүд таны хувийн мэдээллийг и-мэйл болон вэбсайтаар дамжуулан авахын тулд албан ёсны мэт харагдах бөглөх талбар эсвэл хавсралт илгээдэг. Тэдгээр нь ихэвчлэн хүний анхаарал, сонирхлыг татахуйц байдаг ба таны нэвтрэх нэр, нууц үгийг бөглүүлж авах байдлаар хийгддэг: Иймээс аливаа сэжигтэй линк дээр хувийн мэдээллээ оруулах нь өндөр эрсдэлтэй тул сайтар нягталж хэвшээрэй.

Улаанбаатар хотод шинэхэн оюутан болж буй хүн бүрд хичээлийн шинэ жилийн мэнд хүргэе. Шинэ орчин, шинэ сургууль, шинэ найз нөхөд гээд бүхий л зүйл шинэ содон байхын зэрэгцээ шинэ асуудлууд ч "хачир” нэмж байгаа нь ойлгомжтой. Нийслэлд он удаан жил амьдарсан хэн нэгний хувьд жижигхэн асуудал улсын маань нийслэлд анхлан хөл тавьж буй нэгний хувьд том асуудал болдог билээ.

Монгол Улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй 60 гаруй их, дээд сургуулийн 90 гаруй хувь нь Улаанбаатар хотод байдаг учраас тэр хэрээр жил бүр олон мянган оюутан Улаанбаатар хотод төвлөрдөг.

Эдгээр мянга мянган залуусын нэг, шинэ оюутан чамд  хэрэг болох 5 зөвлөгөөг хүргэе.

1.       Өөрийнхөө газрын зургийг зураарай

Газар мэдэхгүй хүнд бол Улаанбаатар хотод баримжаа авах хоёрхон л газар бий. Нэгдүгээрт Сүхбаатарын талбай, удаах нь алдарт Багшийн дээд. За энэ хоёр газарт ирсэн байхад хаашаа яаж явах нь аандаа нэг учир нь олдоно. Шинэхэн оюутнууд маань төдийлэн нүүр хагараагүй байдаг учраас хүнээс зам, чиглэл, автобус асуухаасаа ичиж нэрэлхээд төөрсөн ч хамаагүй өөрөө учраа олчих санаатай яваад байдаг. Гэхдээ цагийг нь тулгаж, өөрийгөө ийм хүнд байдалд оруулахгүйн тулд хичээл нь эхлэхээс өмнө өөрийнхөө амьдрах газрын эргэн тойронтой танилцаад, автобус нь хаанаас хаа хүртэл явахыг судлаад эртхэн мэдээд авбал зүгээр. Оюутнуудад тусгайлан зориулсан, сард 44 удаа автобусаар үнэгүй зорчих эрхтэй карт байдаг. Энэ хичээлийн жилээс эхлэн тэрхүү картаа E-Mongolia платформоор дамжуулан захиалдаг болсон байна лээ. Тэгэхээр картаа эртхэн захиалаад автобусны буудлуудаа яг таг мэдэж аваарай. Цаашлаад хичээл орох ангиудаа ч хаана, хаана байдгийг урьдчилаад мэдээд аваарай. Ингээд өөрийнхөө хувийн газрын зургийг тодорхой болгочихсон үед газар мэдэхгүй гэх асуудал тулгарахгүй шүү.

2.       Түгжрэлтэй өөрийн цагийг зөрүүл

Улаанбаатарт хөл тавьсан хүн бүрийн толгойны өвчин бол түгжрэл. Бидний ажил, амьдрал бүхий л зүйлс түгжрэл хэмээх "босс”-ын удирдлага дор өрнөдөг. Түүнээс хамаарч цагаа зохицуулж, төлөвлөдөг. Тэгэхээр түгжрэлийн шинэхэн зорчигчид маань сэтгэл зүйн бэлтгэлтэй, цагаа зөв тооцоолохгүй бол хичээл сургуульдаа амжиж очно гэдэг биелэгдэшгүй даалгавар болно. Зорьсон газрын хол ойр, ямар унаагаар яаж явах зэргээс хамааран дор хаяж 1-3 цагийн "нөөц”-тэй байгаарай.

Мөн түгжрэлд цагаа үрэхгүйн тулд аль болох сургуулийнхаа дотуур байранд орох, боломжтой бол сургуулийнхаа ойр байр түрээсэлбэл зүгээр. Ингэснээр цагаа хэмнэж, алхаж, эрүүл амьдралын хэв маягт суралцахаас гадна нийслэлийн тулгамдсан асуудал болох агаарын бохирдолд багахан ч гэсэн бодитой хувь нэмэр оруулах болно.

3.       Эрсдэлд бэлэн байх

Төрсөн гэрээсээ хол, дассан сурсан газраасаа өөр орчинд өвдөж зовоод, хаана хэнд хандахаа мэдэхгүй байна гэдэг бол жинхэнэ "асуудал”. Өөрийгөө өрөвдөж уйлаад, орондоо ганцаараа хэвтэхээс өөр аргагүй байдалд орох вий. Өвдвөл яах вэ гэдэгт бэлэн байж, эрсдэлээс сэргийлэх үүднээс амьдарч буй газартаа хамгийн ойр байх хороондоо бүртгүүлж, өрхийн эмнэлэг, яаралтай тусламж авах газар хаана байгааг судлаарай.

Хэрвээ эрүүл мэндийн даатгалаа төлсөн бол өөрт ойрхон аль ч улсын эмнэлэгт хандаж үйлчилгээ авах боломжтой. Харин эрүүл мэндийн даатгалаа төлөөгүй байгаа бол  E-Barimt аппликэйшнээр нэвтэрч дутуу саруудаа нөхөн төлөх боломжтой байдаг шүү. Эрүүл мэндийн даатгал нь албан журмынх буюу заавал төлөх ёстой татвар бөгөөд оюутан, малчин, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид хөнгөлттэй байдаг. Сарын 5500 төгрөг буюу бүтэн жилээр нь бол 66000 төгрөг төлснөөр улсын эмнэлгүүдэд үнэгүй эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах эрхтэй болно.

4.       Хаана, юу байна?

Оюутны амьдрал бол дунд сургуулиас 360 градус өөр билээ. Багш нар чинь чамд байнгын хараа хяналт тавьдаг байсан бол оюутны амьдралд чи "your own boss”. Өмнөхөө бодвол чөлөөт цаг ч хамаагүй ихтэй болж магад. Тиймээс чөлөөт цагаа дэмий "оршиж” өнгөрүүлэлгүй, аль болох үр бүтээлтэй байх тал дээр эртнээс анхаарах хэрэгтэй. Оюутнууд хамрагдаж болох дугуйлан, сайн дурын клубууд, цагийн ажил хийх боломжтой газруудыг эртнээс тандаж байх хэрэгтэй шүү. Бүрэг ичимхий байсан ч хамаагүй зориглоод өөрийнхөө хийхийг хүсдэг байсан, хүсэж байгаа шинэ сонин спорт, клубүүдэд хамрагдаад үзээрэй. Аль болох нээлттэй байж, шинэ содон зүйлд соргог байх нь амжилттай суралцах нэг үндэс юм. Яах ийхийн зуургүй л оюутны амьдралд дуусаж, ажлын талбарт хөл тавих учраас нийгмийн амьдралд өөрийгөө эртнээс бэлдэх нь хамгаас чухал.

Мөн сургуулийнхаа номын санд гишүүнчлэлийн картаа хамгийн түрүүнд нээлгээрэй. Оюутны үнэмлэхээ ашиглаад л нээлгэчихнэ, амархан. Дээрээс нь олон нийтэд үйлчилдэг "Үндэсний номын сан”, "Д.Нацагдоржийн нэрэмжит Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан”-д уншигчийн карт нээлгэж чөлөөт цагаараа ном унших, хичээлээ хийж суух боломжтой. Ер нь МУИС, ШУТИС, МУБИС, АШУҮИС зэрэг томоохон их дээд сургуулиуд бүгд төрөлжсөн томоохон номын сангуудтай. Сургуулийнхаа номын сангаар сайн "тэнээрэй”. Мөн оюутнуудад зориулсан маш олон төрлийн тэтгэлгүүд байдаг учраас сургуулийнхаа вэбсайт, зарлалын самбар, tetgeleg.mn зэрэг эх сурвалжуудаас тэтгэлгийн мэдээллийг цаг алдалгүй аваарай.

5.       Нэг халаасны дүрэм

Хичээлийн шинэ жилийн эхэн ба төгсгөл үе санхүүгийн хувьд асар их ялгаатай. Намар бол оюутан бүрийн хувьд хамгийн "баян” байх цаг нь. Хахир хатуу өвлийн дараа урт удаан өнгөрөх хаврын улиралд ч нүүр дүүрэн инээмсэглэлтэй "баян” оюутан байхын тулд нэг халаасны дүрмийг баримтлахаа мартуузай. Хэзээ ч хоёр халаасаа зэрэг хоосолж болохгүй гэсэн үг. Гэнэтийн үед хэрэглэх байнгын нөөцтэй байхын тулд мөнгөө зөв, ухаалаг зарцуулж сурах нь чухал шүү. Харилцагч банкны апп-аараа хандан данснаасаа бага багаар мөнгөө хадгалдаг данс үүсгэж болно, урамшуулал, буцаан олголттой, гүйлгээ хийхэд шимтгэлгүй, оюутнуудад тусгайлан зориулсан карт авч болох зэрэг цахим банктай холбоотой хэрэгтэй бүхнийг мэдээд авчихад гэмгүй. Жишээлбэл ХААН Банканд оюутнуудад тусгайлан зориулсан К карт гэж бий. Нэг удаа 5000 төгрөгөөр захиалаад 5 жилийн хугацаанд ашиглах боломжтой. Гүйлгээ хийхэд шимтгэлгүй, ямар нэгэн хураамжгүй, оюутнуудын ихээр үйлчлүүлдэг газруудаас буцаан олголтын урамшуулал авах гэх мэт олон давуу талтай юм билээ.

Энэ хүртэл уншсан бол танд баярлалаа. Энгийн ч гэсэн оюутан танд хэрэг болно гэдэгт  найдаж байна. Бүр хэцүү санагдаад байвал өөртэйгөө ижил шинэ оюутан залуустай нөхөрлөж, хамтдаа асуудлаа ярилцвал бүр л янзтай. Ташрамд дуулгахад нэгдүгээр дамжааны шинэ оюутнуудад зориулсан "Rise” хөгжлийн хөтөлбөрийн бүртгэл эхэлсэн байна лээ.

9-р сарын 20-ноос өмнө амжиж бүртгүүлээд 23-нд болох томоохон арга хэмжээнд оролцоорой. Хэрвээ бүртгүүлэхийг хүсвэл ЭНД дараарай. Нийгэмдээ манлайлж яваа залуус, олны танил эрхмүүд оюутнуудтай чөлөөт ярилцлага өрнүүлэх уулзалт хэлэлцүүлэг болохоос гадна тэнд хүрэлцэн очсоноор дээр дурдсанчлан автобусны карт, тэтгэлэг, хувь хүний хөгжил, эрүүл мэндийн үйлчилгээ зэрэг өөрт хэрэгтэй бүх мэдээллийг нэг дороос авах боломжтой. 

За ингээд чамд амжилт хүсье.

Нөгөөтэйгүүр банкнаас бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ хэвийн, саадгүйгээр авахын тулд харилцагч та Монгол Улсын Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хуулийн дагуу өөрийн бүртгэлтэй мэдээллээ тогтмол шинэчлүүлэх үүрэг хүлээсэн байдаг.

Хэрэв таны дор дурдсан мэдээлэл өөрчлөгдсөн, эсвэл танд банкнаас мэдээллээ шинэчлүүлэх тухай сануулсан мессеж очсон бол та өөрт ойр байрлах салбар нэгжид хандан эсвэл Киоск машинаар дамжуулан (Байгууллагын харилцагчийн хувьд заавал салбар нэгжид хандана) заасан хугацааны дотор мэдээллээ шинэчлүүлнэ үү.

Иргэн:

• Овог, нэр
• Регистрийн дугаар
• Иргэншил
• Гэрийн хаяг
• Ажил эрхлэлт /албан тушаал, ажлын газрын нэр, хаяг/
• Гар утасны дугаар
• И-мэйл хаяг
• Бичиг баримтын хугацаа дууссан бол шинэчлэх

Байгууллага:

• Хуулийн этгээдийн нэр, дүрэм
• Үйл ажиллагааны чиглэл
• Хаяг
• Холбоо барих утасны дугаар
• И-мэйл хаяг
• Улсын бүртгэлийн гэрчилгээн дээрх мэдээлэл
• Хуулийн этгээдийг үүсгэн байгуулах бичиг баримт
• Эцсийн өмчлөгч, гүйцэтгэх удирдлага, эрх бүхий этгээдүүдийн мэдээлэл, бичиг баримт

Банканд бүртгүүлсэн дараах бичиг баримтын хүчинтэй хугацаа дууссан тохиолдолд:

• Хуулийн этгээдийн гэрчилгээ
• Тусгай зөвшөөрөл бүхий үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрөл
• Эцсийн өмчлөгч, гүйцэтгэх удирдлага, эрх бүхий этгээдүүдийн мэдээлэл, бичиг баримт

Биечлэн мэдээллээ шинэчлүүлэх тохиолдолд дараах бичиг баримтыг бүрдүүлэн, өөрт ойр байрлах салбар нэгжид хандана уу.

Монгол Улсын иргэн:

• Иргэний үнэмлэх эсвэл гадаад паспорт (хүчин төгөлдөр)

Гадаад улсын иргэн:

• Гадаад паспорт
• Оршин суух үнэмлэх

Байгууллага:

• Улсын бүртгэлийн ерөнхий газраас олгосон гэрчилгээ
• Хуулийн этгээдийн үүсгэн байгуулах бичиг баримт
• Эцсийн өмчлөгчдийн бичиг баримт
• Гүйцэтгэх захирал, эрх бүхий этгээдийн бичиг баримт
• Үйл ажиллагааны чиглэлд нь тусгай зөвшөөрөлтэй бол тухайн тусгай зөвшөөрөл
• Шаардлагатай тохиолдолд бусад нэмэлт материал (Байгууллагын төрлөөс шалтгаалан бүрдүүлэх материал өөр тул бүрдүүлэх материалтай ЭНД дарж танилцана уу.)

Киоск машинаар дамжуулан мэдээллээ шинэчлэх бол танд зөвхөн хүчин төгөлдөр иргэний үнэмлэх байхад хангалттай.

Киоск машинаар хувийн мэдээлэл шинэчлэх зааварчилгаатай ЭНД дарж танилцана уу.

Харилцагч та мэдээллээ шинэчилснээр дараах ач холбогдолтой:

• Банкны үйлчилгээг цаг алдалгүй түргэн шуурхай, хэвийн авах
• Банкнаас гаргаж буй шинэ бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, аян, урамшуулал болон бусад лояалти хөтөлбөр, мэдээллүүдийг цаг алдалгүй авах
• Онлайн банкны боломжит үйлчилгээг авах
• Интернэт банканд бүртгүүлэх
• Мобайл банканд бүртгүүлэх, нууц үгийн блок гаргуулах
• Телефон банканд бүртгүүлэх
• Карт захиалан гэр болон ажлын хаягаараа хүргүүлэн авах зэрэг үйлчилгээг онлайнаар 24/7 авах боломжтой.

Иймд хэрэв банкны ажилтан тантай утсаар холбогдож, эсвэл банкны зүгээс и-мэйл, мессеж, дуут мессежээр тодорхой хугацааны дотор банкны салбар, нэгжид очин мэдээлэл шинэчлэх тухай мэдэгдсэн бол та даруйхан очиж мэдээллээ шинэчлүүлэх шаардлагатай юм. Хэрэв заасан хугацаанд очиж амжаагүй бол таны банкны үйлчилгээг түр хязгаарлах хүртэл арга хэмжээ авдаг болохыг танд сануулъя.

Харилцагч та хэрэв гадаад улсад амьдардаг бол итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр дамжуулан банканд бүртгэлтэй мэдээллээ шинэчлүүлэх боломжтой. Ингэхдээ итгэмжлэлд таны ямар мэдээлэл өөрчлөгдсөн болон ямар мэдээллээ шинэчлүүлэх тухайгаа тодорхой дурдаж өгөх шаардлагатай байдаг. 

Коронавируст халдвар (COVID-19)-аар ахмад настан, зүрх судас, чихрийн шижин, артерийн даралт ихдэлт, хавдар, бөөр, амьсгалын замын өвчтэй, дархлаа дарангуйлах эм хэрэглэдэг хүмүүс хүндрэх эрсдэлтэйг анхааруулж байна. Иймд:

· Эмчийн хяналтад тогтмол байх

· Эмийг эмчийн зааврын дагуу хэрэглэх

· Холбоо барих хүний утасны дугаартай байх

· Давс, чихэр, өөх тос багатай хоол, хүнс хэрэглэх

· Халуун, бүлээн шингэн зүйл ойр ойрхон уух

· Сайн унтаж амрах

· Тайван стрессгүй, ядрахгүй байх

· Дулаан хувцаслах, даарахгүй байх

· Хөнгөн дасгал хөдөлгөөн хийх

· Ханиаж, найтааж байгаа хүнээс хол байх

· Олон нийтийн газраар явахгүй байх

· Амны хаалт зүүх

· Гараа сайтар савандаж угаах

· Бие тавгүйрхвэл 119, 80086829 утсаар зөвлөгөө авах, харьяа сум, өрхийн эрүүл мэндийн төвд хандаарай.

Нийслэлийн лавлагаа, мэдээллийн 1800-1200 тусгай дугаар иргэдэд 24 цагийн турш мэдээлэл өгч ажиллаж байгаа. Тэгвэл өчигдөр буюу гуравдугаар сарын 23-нд иргэдээс нийт 324 дуудлага иржээ. Нийт дуудлагын хүлээлгийн дундаж хугацаа 17 секунд, иргэнтэй ярьсан дундаж хугацаа 1.28 минут байна. Мөн "Нийслэлийн мэдээ” фэйсбүүк хуудасны чатботод 26 иргэн хандсанаас найман иргэн автомат хариулагчаас мэдээлэл авч, 18 иргэнд оператор ажилтан мэдээлэл өгч ажиллалаа.

Иргэдээс ирүүлсэн дээрх дуудлагын 90 буюу 27.8 хувийг нийслэлийн нутгийн захиргааны байгууллага албан тушаалтанд хандаж өргөдөл, гомдол гаргах, гаргасан өргөдөл, гомдлын шийдвэрлэлтийн явц, шийдвэртэй танилцах хүсэлт эзэлж байна. Мөн 46 буюу 14.2 хувийг нийслэлийн нутгийн захиргааны байгууллагуудын утас, хаяг, байршил, үзүүлж буй үйлчилгээний талаар мэдээлэл авах хүсэлтэй иргэдийн дуудлага эзэллээ. 

Нийслэлийн лавлагаа, мэдээллийн 1800-1200 тусгай дугаарт коронавирусийн эсрэг вакцинтай холбоотой иргэдээс түгээмэл ирж байгаа асуултад хариулт өгье.

-Коронавирусийн эсрэг вакциныг заавал хийлгэх ёстой юу?

-Вакциныг сайн дурын үндсэн дээр хийнэ. Вакцин нь таныг "Ковид-19"-өөр өвдөхөөс хамгаална. Вакцин хийлгэсний дараа халдвар авсан ч өвчин хүндрэхээс хамгаалах, мөн ойр дотны хүмүүсээ халдвар авахаас сэргийлэх ач холбогдолтой.

-Хүүхдэд "Ковид-19"-ийн эсрэг вакцин хийх үү?

-Үгүй. Хүүхдэд вакциныг хэрхэн хийх талаар эмнэл зүйн туршилт, судалгаанууд хийж эхэлж байгаа.

-Вакцин хийлгэснээр ямар нэг гэмтэл үүсэх үү?

-Вакцин хийлгэсний дараа гар хөндүүрлэх, толгой өвдөх, халуурах, бие тавгүйрхэх шинжүүд илэрч болно. Эдгээр нь 1-2 өдөрт аяндаа зүгээр болно. Ийм шинжүүд илрэх нь та өвчний халдвар авсан гэсэн үг биш. Харин таны биед халдвараас сэргийлэх дархлаа бий болж байгааг илтгэнэ. Хэрэв танд эдгээр шинж тэмдэг арилахгүй олон хоног үргэлжилбэл эмчид хандах хэрэгтэй.

НИЙСЛЭЛИЙН ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ НЭГДСЭН ТӨВ