-Монголын хувийн хэвшлийн эрүүл мэндийн байгууллагын нэгдсэн холбоо байгуулагдаад 32 дахь жилдээ үйл ажиллагаа явуулж байна. Өнөөдрийн байдлаар холбоонд 300 гаруй хувийн хэвшлийн эмнэлгийн салбар нэгдсэн. Улсын хэмжээнд 1700 гаруй эрүүл мэнд, хувийн хэвшлийн байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнээс 235 нь ор бүхий эмнэлэг, 1466 нь амбулаторийн тусламж үйлчилгээ үзүүлдэг. Монгол Улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй хувийн хэвшлийн эмнэлэгт 18,700 эмч, эмнэлгийн ажилчид ажиллаж байна. Энэ нь нийт эрүүл мэндийн салбарын ажилчдын 25.5 хувийг эзэлдэг.

Мөн 2022-2025 онуудад ЭМДС-аас улсын эмнэлэг 90 хувийн санхүүжилт авсан байдаг. Харин хувийн хэвшлийн эмнэлэг ЭМДС-аас 13 хувийн санхүүжилтийг авсан. Харин үлдсэн хувийг гадуурх сувиллын газрууд авч буй. Үүнээс харахад ЭМДС харилцан адилгүй санхүүжилт олгож, татвар төлөгчдийн мөнгийг үр дүнгүй зарцуулж байна. Танил тал болон харилцан тохиролцож санхүүжилт авсны улмаас даатгалын санг хоосруулж, хэдэн тэрбум төгрөгийн өр үүсгэж, өрийг барагдуулж, санхүүжилтийг хассан байсан. Нөгөөтэйгүүр ЭМДС-ын зарцуулалтыг ил тод болгох хэрэгтэй. ЭМД-ын Үндэсний зөвлөл бол өртгийн жин болон суурь тарифыг тогтоодог газар, ЭМДЕГ бол сонгон шалгаруулалтад тэнцсэн эмнэлгүүдэд ЭМДС-г хуваарилалт хийдэг газар юм. Гэтэл тусламж үйлчилгээний үнэ төлбөрийг өсгөх замаар нөлөө бүхий байгууллагуудад ялгавартай санхүүжүүлсэн.

Хэрэв үнэхээр хувийн эмнэлгүүд даатгалын мөнгийг хоосруулж байгаа гэвэл тухайн байгууллагыг зарлах хэрэгтэй. Томоохон хувийн эмнэлгүүд ЭМДС-аас олгож буй 13 хувьд дээгүүр жагсах байх гэж бодож байтал үгүй байсан. Үүгээрээ хувийн хэвшлийн эмнэлгүүд ЭМДС-г хоослохгүй байгаа гэдгийг баталж байна. Хувийн эмнэлгүүдтэй 2025 оны аравдугаар сарын 1-ний өдөр хүртэл гэрээ хэлэлцээр хийсэн байж санхүүжилтийг өгөхгүй. Мөн гэрээ байгуулсан эмнэлгүүдтэй нэмэлт гэрээг дахин байгуулсан байдаг. Нэмэлт гэрээгээр ирэх арванхоёр дугаар сарын 15-ны өдрийг хүртэл нэмэлт санхүүжилт олгоно гэж мэдэгдсэн. Мөн квотоор тогтоосон санхүүжилтийг 12 сардаа хувааж гэрээ хэлэлцээр дээр тусгаж өгнө гэж мэдэгдсэн. Гэтэл бага зардлаар хийсэн гэрээг 12 сард хуваалгасан.Гэвч гэрээнд тусгасан санхүүжилтийг олгох өгнө үү. ЭМДС заасан гэрээгээ зөрчиж хувийн хэвшлийн аль ч эмнэлэгт санхүүжилт өгсөнгүй. Тэгэхээр 2025 оны 6, 7, 8, 9 дүгээр сарын гүйцэтгэлийн санхүүжилтийг олгоогүй. Гурван сарын хугацаанд санхүүжилт аваагүй хувийн эмнэлгүүд шинээр тоног төхөөрөмж худалдан авах нөхцөл байдал болон сонгон шалгаруулалтад ороход хүндрэлтэй байдалд хүрсэн. Өнөөдөр хувийн эмнэлгүүд авсан зээлийнхээ дарамтад туйлдаж байна.

Тиймээс энэ хандлагыг зогсоож, иргэдийнхээ эрүүл мэндийн төлөөх үйлсэд хувь нэмрээ оруулан урьдчилан сэргийлэх эрт илрүүлгийн үзлэгт хамруулж, мэдээлэл зөвлөмж хүргэх зорилгоор “Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян”-ыг П.Н.Шастины нэрэмжит Улсын гуравдугаар төв эмнэлгийн санаачилга, ХААН Банк сангийн санхүүжилт дэмжлэгтэйгээр Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв (НЭМҮТ), Монголын үндэсний олон нийтийн радио телевиз (МҮОНРТ) хамтран уламжлал болгон хэрэгжүүлж ирсэн билээ.

Анх 2017 онд Булган аймагт хэрэгжиж байсан энэхүү аян энэ жил тус аймгийн иргэдэд дахин хүрч байна. 2024 оны судалгаагаар зүрх судасны өвчлөл нь Булган аймагт нас баралтын тэргүүлэх шалтгаануудын нэгээр бүртгэгджээ. Аяны хүрээнд иргэдийн эрүүл мэндийн эрсдэлийг үнэлэх, зөвлөгөө мэдээлэл өгөхөөс гадна, зорилтот бүлгийн иргэдийг зүрх судас, зүрхний шигдээс, мэдрэл, тархины харвалт, бөөр, хоол боловсруулах замын өвчлөл зэрэг чиглэлээр төрөлжсөн мэргэжлийн эмч нарын үзлэгт хамруулж байна. Мөн орон нутгийн эмч, мэргэжилтнүүдэд зориулсан орчин үеийн эмчилгээний аргазүйн сургалт зохион байгууллаа.

Аян 2025 оны 7-р сарын 31-нээс 8-р сарын 2-ны хооронд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд үргэлжлэн хэрэгжих бөгөөд Сэлэнгийн Зүүнхараа нь цусны даралт ихсэлтийн өвчлөлийн эрсдэл өндөртэй тооцогддог бүс нутаг юм.

Монгол орны 21 аймгийг бүтэн тойрч, нийт 67,000 гаруй иргэнийг үзлэг, оношилгоонд хамруулж, 1,230 гаруй орон нутгийн эмч, мэргэжилтнийг чадавхжуулсан нь тус аяны бодит үр дүнг харуулж байна. Нийгмийн хариуцлагыг бодитоор хэрэгжүүлэгчийн хувиар ХААН Банк 2007 онд ХААН Банк санг байгуулж, өнөөг хүртэл нийт 523 төсөл, хөтөлбөрт 16.2 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт үзүүлжээ. Үүнээс 2.5 тэрбум төгрөгийг зөвхөн эрүүл мэндийн чиглэлийн аян, хөтөлбөрүүдэд зарцуулсан нь иргэдийн амьдралд бодит үр өгөөж авчирсан ажлуудын нэг билээ.

Улаанбурхан өвчин нь халдварлалт өндөртэй ч вакцинаар сэргийлэгдэх боломжтой халдварт өвчин юм. Улаанбурхан өвчний тохиолдлууд ихэвчлэн Ерөнхий боловсролын сургуульд голомтлон гарч байгаатай холбоотой хамт сурдаг, ажиллаж байгаа хүүхэд, иргэд халдвараас сэргийлэх үүднээс улаанбурханы эсрэг вакцинд хамрагдан өөрийгөө болон бусдыг улаанбурхан өвчнөөс хамгаалах боломжтой юм.

Эрүүл мэндийнхээ төлөө иргэн бүр хариуцлагатай байж, халдвараас сэргийлцгээе.

Гэтэл гэнэт би 2014 онд ажил дээрээ ухаан алдаж гуравдугаар нэгдсэн эмнэлгийн зүрхний шигдээсийн тасагт хүргэгдэж ачит эмч Батмягмар, Батбаатар, Ууганааа нараар мэс ажилбар хийлгэж амь аврагдаж билээ. Дараа нь 2019 он болон 2023 онд зүрхэндээ стенд тавиулж амьд үлдсэн. Энэ бүгд нөгөөх аюулт сахарын өвчний хүндрэлээс болж байлаа. Чихрийн шижинтэй сайтар тэмцэж хэвийн хэмжээнд сахараа барьж байхгүй бол ямар ч өвдөлт байхгүй зүгээр явж байгаад гэнэт л нэг өдөр хүндрэл болдог юм байна. Эмнэлэгт эмчлүүлж байхад нэг тасагт байсан зарим хүмүүс кола уусаар байгаад эсхүл сахартай зүйл идсээр байгаад сахар нь хүндэрч юм харахгүй болж бүр даамжраад бөөрний дутагдалд орж гемодиазд ордог болтлоо хүндэрсэн байв. Энэ өвчний шалтгаан нь буруу хооллолт, хөдөлгөөний дутагдал хоёроос болдог ажээ.

Монгол малчин монгол малын махаа идээд морио унаж малаа хариулж хэдэн мянган жил эко орчинд амьдрахдаа хэзээ ч чихрийн шижин гэдэг өвчин хүрч байгаагүй. Гэтэл монголчууд бид жараад оноос эхлэн суурин амьдралд шилжиж оросын маш их сахартай зунгааралдсан “молоко” хэмээх лаазалсан зүйл, сахартай печень, нарийн боов, торт, элдэв газтай ундаа, төрөл бүрийн архи, пиво уусаар байгаад ихэнхи нь чихрийн шижин өвчинтэй болж, ихэнхи эрчүүд элэгний рак өвчинтэй болжээ. Бид өдөр бүр сахартай хүнсний зүйл иддэгээс болж сахараа улам нэмэгдүүлсээр байгаад чихрийн шижинтэй болжээ. Бүх төрлийн гурилан бүтээгдэхүүн талх, нарийн боов, чихэрлэг жимс, сүүн бүтээгдэхүүн идсээр байгаад хүмүүс сахартай болдог аж. Эртнээс монголчууд монгол малын мах, сүү цагаан идээ зооглож, малаа маллаж эрүүл чийрэг, хөдөлгөөнтэй эрүүл амьдардаг байжээ. Хорьдугаар зууны эхээр улаан хувьсгал Монголд болж улаантнууд ард түмнийхээ хамаг мал сүргийг нь хураан авч монгол малын мах, сүү ховор болж монголчуудын иддэг эко бүтээгдэхүүн нь оросын талх, төмс, сахар, чихэр болон хувирч байв. Оросын талх, төмс, хятадын мантуу бол эдгээр орны ядуу хүмүүсийн иддэг хоол юм. Соцын үеийн монгол хүүхдүүд ихэнхи нь шүд нь өвчтэй цоорхой, сүү уудаггүй тул кальцийн дутагдалд орчихсон,бие нь өсөлт муу, жижигхэн давжаа хүүхдүүд өсөж байлаа. Ингэж мал сүргээр баян, иддэг хүнс нь эко монголчуудын зоог нийгэм журмын үед ядуу, чанаргүй, эрүүл бус болсон ажээ. Орчин үеийн зоогийн газар ороход тэнд махан хоолондоо хүртэл элсэн чихэр, ногооны салатандаа хүртэл элсэн чихэр хийдэг болжээ. Салатны махаа чихэрлэг сүмсээр амталсан ч гэх шиг. Монгол хонины мах, хонины сүүлээ хүртэл холестрин ихсэнэ гээд идэхийг нь хорьдог болжээ. Энэ бол солиорол юм.

Сахарыг бууруулах бүх эм, тариагаа тэр өдрөөс эхлээд би шууд хаясан юм. Шинэ дэглэмийн анхны өдөр өглөө нь 2 өндөгийг шар тосонд хайрч,/эсхүл усанд чанаж болно/, огурцы, помидор, монгол ногоон сонгины салат хийж идээд, японы ногоон цай уув. Цайны хувьд би япон ногоон цай эсхүл монгол хөвсгөл цай уудаг юм. Давсны хувьд зөвхөн увс, завханы монгол бор давс хэрэглэдэг юм. Өдөр нь монгол малын хонь эсхүл үхрийн өөхтэй махтай, байцаатай шөл хийж иддэг болов. Монгол хонь бол 88 төрлийн эмийн ургамал иддэг цэвэр байгалийн эко амьтан юм. Өвлийн цагт адууны мах их зохимжтой байдаг. Хамгийн чухал ногоо бол байцаа. Төмс идэж болохгүй, гурил идэж болохгүй, сүүтэй цай, сүүтэй цагаан будаа, цагаан гурил идэж болохгүй.

Ер нь сахартай хүнд сахароз, лактоз, фруктоз гэдэг 3 зүйл хор болдог гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. Лактоз нь сүүнд байдаг, фруктоз нь химийн аргаар хатаасан жимсэнд байдаг юм. Сахароз бол орчин үеийн бүх төрлийн гурилан бүтээгдэхүүүн болон кола, пепси зэрэг ундаанд их хэмжээгээр байдаг юм. Харин бүрсэн монгол тараг ууж болно. Орой би хоол иддэггүй. Хэрэв орой гол харлаад юм идмээр бол хонины жаахан сүүл, эсхүл сдүүжин жаахан идээд болдог юм. Өглөө, орой нь гарын булчингийн дасгал хийж гантил өргөж, хөлдөө резин хийж хөлний дасгал хийв. Маргааш өглөө нь сахарын хэмжээгээ үзэхэд 4.8 моль болж буурсан байв. Би мэл гайхаж ямар ч эм, тариагүйгээр сахараа буулгаж болохыг сайтар ойлгов. Яг ийм өдрийн дэглэм баримталж саяхан гурван сарын дараа сахарын дундажаа үзэхэд 5.6 моль болжээ. Сахарын дундаж 5.5 байх ёстой. Миний жин 2014 онд 92 кг байсан бол энэ жил 2025 онд 67 кг болжээ. Сүүлийн 4 сар би өдөр бүр сахараа 4.8 - 5.8 молийн хооронд бариад байв. Ер нь сахарыг өдөр бүр 3.8-5.2 моль хооронд барих ёстой. Харамсалтай нь сахартай хүмүүс сахар маань 6, 7, 8 моль хүртэл буурлаа хэмээн өөрийгөө хуураад баярлаад байдаг юм. Энэ бол том эндүүрэл. Хэрэв сахарны хэмжээ 5-8 - 6.8, эсхүл 7 байвал 10-аас дээш сахартай хүнтэй яг адилхан ямар ч үр дүн байхгүй, хэзээ нэгэн цагт гэнэт сахарын хүндрэл гардаг ажээ. Сахарын хүндрэл болвол зүрх рүү ордог, нүд рүү ордог, хөл рүү ордог, бөөр рүү ордог тун аюултай зүйл.

Хоёр жилийн өмнө би Баянзүрх дүүргийн эмнэлэг дээр очлоо. Дотоод шүүрлийн эмч дээр очиход 20 жилийн өмнөх нөгөө эмч авгай яг хэвээрээ зөвхөн баахан эм тариа бичээд эм тариа хуваарилах л ажлаа хийгээд ямар ч зөвлөлгөө өгөхгүй, сахарыг эмчлэх ямар ч шинэлэг үр дүнтэй эмчилгээ байхгүй, арга барил нь огт өөрчлөгдөөгүй хуучин хэвээрээ сууж байх юм. Тэр эмч миний ямар ч шинжилгээ, эмчилгээтэй танилцаагүй байж надад “ Одоо та инсулинаа дозыг нь нэмж 10 байсныгаа 20 болгож нэмэгдүүлэх хэрэгтэй” гэв. Би гэнэт дургүй хүрч шууд л инсулин тариаг хаяж “Форсига” болон “Гальвус” гэдэг эм уудаг болж билээ. Дэлхий даяар чихрийн шижинг эмчлэх арга өөрчлөгдөж сайжраад байхад Монгол маань яг 20 жилийн өмнөх шигээ өвчтөнийг зөвхөн тариа, эмээр бөмбөгдөөд сууж байх юм. Саяхан би 2025 оны 2-р сарын дундуур Баянзүрх дүүргийн эмнэлэг дээр очиж хуваарьт инсулин тариагаа авлаа. Төрөөс сахартай иргэддээ инсулин тариаг үнэгүй олгодог нь их тустай зөв арга хэмжээ юм. Сахар гэнэт ихдэхэд инсулин тариа шууд буулгаж чаддаг их тустай л даа. Сахартай хүн инсулин тариаг өөртөө бэлэн байлгах нь зөв. Би авсан “Mixtard 30”инсулины хугацааг нь хартал 2022 онд авч байсан инсулин яг хэвээрээ байлаа.Хугацаа нь 2025 оны 4-р сард дуусах ажээ. 4-р сараас хойш арай энэ хуучирсан тариагаа өгөх юм биш биз.Шинэ сайн тариа гараагүй л юм байх даа” гэсэн бодол төрөв.Саяхан би 3-р эмнэлэг дээр нэгэн чихрийн шижинтэй залуу “ Би сахартай 10 жил боллоо. Миний сахар 10-аасдоош буудаггүй. Турк улс явж сахарын хагалгаа хийлгэнэ. Туркд 40 сая төгрөгийн зардал гаргаж сахарын хагалгаа хийдэг гэнэ, Хагалгааны дараа сахар 6 молиос дээш гардаггүй гэнэ”хэмээн ярьж байгаатай таарлаа. Би түүнд шууд л “Чи Турк явж 40 сая төгрөгөө гарздаад хэрэггүй” гэж хэлээд Бернштейны аргыг ярьж өгөв. Тэр залуу ихэд гайхаж тэр аргын тухай фасебүүк дээр гарсан мэдээллийг үзэж энэ аргыг маргаашаас эхэлж хэрэглэнэ хэмээн надад талархаж билээ. “Монголын бүх эмнэлгүүд, монголын дотоод шүүрлийн бүх эмч нар яагаад Р.Бернштейны энэхүү аргаар сахарын өвчтэй хүмүүсийг эмчлэхгүй өдий хүрсэн юм бол” гэсэн бодол өөрийн эрхгүй надад төрөв. 

Төгсгөлд нь сахартай хүмүүст хэлэхэд “Та бүхэн минь эдүгээ 90 настай, сахарын өвчнөөс 70 настайдаа бүрэн салсан, АНУ-ын доктор Ричард Бернштейны аргаар чихрийн шижинг эрүүл хүн мэт хэвийн хэмжээнд / 3.8- 5.2 моль / барих боломж байдаг тул энэхүү аргыг хэрэглэх нь зөв шүү” хэмээн зөвлөе. Өнөөдөр өглөө би 04 цагт сэрж сахараа үзлээ. Сахарын хэмжээ 4.2 моль байна. Өчигдөр өдөр хоёрдугаар гурилаар хийсэн адууны махтай бууз идсэн. Ашгүй сахар нэмэгдээгүй хэвийн байна. Гэхдээ тайвширч болохгүй. Чихрийн шижин бол ямар ч өвдөлт байхгүй зүгээр юм шиг явж байгаад гэнэт нэг өдөр хүндрэл болж хүний амь насыг авч оддог чимээгүй тахал гэдгийг хором бүр санах хэрэгтэй.

Энэ өвчний үед хүүхэд гэнэт өндөр халуурч, их хэмжээгээр бөөлждөг. Мөн дагз нь хөших, гэрлээс айх, маш цочимтгой болох, хөхөөр хооллодог хүүхэд хөхөө хөхөж чадахаа болих шинж тэмдгүүд илэрдэг.

Эдгээр шинж тэмдгүүдтэй зэрэгцэн 1-2 цагийн дотор үе мөчнөөс эхлэн тууралт гарч, маш хурдан хугацаанд цусархаг болдог маш аюултай өвчин юм.

Гэхдээ шинж тэмдэг илэрсэн даруйд яаралтай эмнэлгийн тусламж авч чадвал энэ өвчин бүрэн эдгэдэг байна. Менингококкт халдвараар бүх насныхан өвчлөх эрсдэлтэй ч 5 хүртэлх насныхан илүү өртөмтгий. Тиймээс бага насны хүүхдийг олон нийтийн газраар дагуулж явахгүй байгаарай.

Эцэг эх, асран хамгаалагч нарт уг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх дараах зөвлөмжийг хүргэж байна.

Эрүүл мэндийн яамнаас 773 сая төгрөгийн үнэ бүхий эд, эсийн шинжилгээ авах 10 нэр төрлийн тоног төхөөрөмжийг нийлүүлнэ.

БОЭТ-д хавдартай 1500 иргэн хяналтад байдаг. Үүний 130 нь жилдээ нас барж, шинээр 300 орчим иргэн хавдраар оношлогддог гэх судалгаа бий. Тиймээс эхний ээлжинд манай аймагт хорт хавдрын тэргүүлэх өвчлөл болоод буй элэг, ходоод, хөхний хорт хавдрын тусламж үйлчилгээг орон нутагтаа үзүүлж эхэлнэ.

Цаашлаад хавдрын тусламж үйлчилгээний нэр төрлийг нэмэгдүүлэн хойд бүсийн хэмжээнд иргэдэд үйлчилж, нийслэлийн төвлөрлийг сааруулах зорилт тавиад байна гэж Орхон аймгийн ЗДТГ-аас мэдээллээ. 

-Энэ жилээс зургаан настнуудыг эрт илрүүлгийн үзлэгт хамруулж байна. Өнгөрсөн хоёр жил орон даяар эрт илрүүлгийн үзлэг зохион байгуулсан. Тус үзлэгээр хүүхдүүдийн дунд шүдний өвчлөл өндөр хувьтай байгаа нь тогтоогдсон. Тиймээс зургаан настнуудыг эрт илрүүлэгт хамруулах нь зүй гэж үзсэн. Яагаад зургаан настнуудад хийхээр болсон гэхээр, 5-6 насанд нь хүүхдийн сүүн шүд байнгын шүдээр солигддог. Тиймээс байнгын шүд солигдсон үед нь шүдний өвчлөл үүссэн эсэхийг шалгах нь зөв гэж үзсэн. Гэхдээ зөвхөн шүд биш. Нүд, шүд, зүрхний үзлэг хийж байна. Нэгдүгээр ангид орж байгаа хүүхдүүдэд түшиглэн сургуульд суурилсан үзлэгийн тогтолцоог бий болгох зорилготой байгаа. Цаашид 12-15 насанд нь хүүхдүүдийг үздэг болно. Энэ нь сургуульд суурилсан эрүүл мэндийн үзлэг, шинжилгээ гэх тогтолцоо бий болгох ажлын эхлэл юм. 

-Тиймээ. тогтолцоо бий болгоод, тодорхой нас, насанд нь үзлэг хийхээр төлөвлөж байгаа. Энэ жил үзлэгт хамрагдсан зургаан настнууд үзүүлээд, эмчлүүлнэ. Дараа нь 12 насандаа дахин үзлэгт хамрагдана гэсэн үг. Тэр хооронд өөр бусад арга хэмжээ явагдана. Одоо цэцэрлэгт явж байгаа хүүхдүүд зургаан насандаа үзлэгт хамрагдана гэсэн үг. 

-Гурван төрлийн үзлэг хийж байгаа. Одоогийн байдлаар давхардсан тоогоор нийслэлийн хүүхдүүдийн 80 хувь нь хамрагдсан гэх тоо, мэдээлэл байна. 

-Үзлэгээс гадна үзлэгийн дараах эмчилгээ хийнэ. Эдгээр зардал Эрүүл мэндийн даатгалын сангаас төлөгдөж байгаа. Үзлэгийн дараах эмчилгээг төр, хувийн хэвшлийн эмнэлгүүдтэй хамтарч хийнэ. Тухайлбал, шүдний өвчлөл дээр маш олон хувийн хэвшлийн эмнэлгүүдтэй хамтарч, зохион байгуулж байгаа. Үзлэгээр ямар нэг өөрчлөлттэй байгаа хүүхдүүдийг хоёрдугаар шатны эмнэлэгүүдэд 100 хувь төлбөрийг нь даагаад, эмчилнэ. Хүүхдийн сургуулийн амралт, ханиад томууны тархалт зэргээс шалтгаалаад зарим ажил удаашралттай байсан. Түүнчлэн санхүүжилтийн асуудал ч байсан. Тэр асуудал одоо бүрэн шийдэгдсэн. Тэгэхээр энэ долоо хоногоос ажил илүү ахицтай байна. 

-Шүдний үзлэг дээр шүдийг хамгаалах түрхлэг түрхэж байгаа. Түүнлчэн нэг хүүхдийн 5 хүртэлх шүдийг Эрүүл мэндийн даатгалын сангаас санхүүжүүлэн, эцэг, эхээс төлбөр авахгүйгээр эмчилнэ. Зүрхний өвчлөл, нүдний асуудлыг ч эмчилнэ. Зардал мөнгө нь харилцан адилгүй. Эрүүлжүүлэх ажил анх удаа хийж байгаа учир янз, янзын тохиолдол гарч байгаа. Тэр болгон дээр өртөг мөнгө нь харилцан адилгүй байна. 

-Урьдчилан сэргийлэх үзлэг нийт хүн ам руу чиглэсэн. Одоо илүү зорилтот бүлэг рүү чиглэж байгаа. Түүнчлэн технологийн шийдлийг ашигласан байдлаар үзлэг хийж байна. Тухайлбал, зургаан настны зүрхний бичлэгийн хиймэл оюун ухаанд тулгуурласан байдлаар хийж байгаа. Түүнчлэн “Орбис” гэх төрийн бус байгууллагатай хамтраад, нярайд үзлэг хийж байна. Тэгэхээр цэцэрлэгийн наснаас нь өмнө оношилно. Ингэснээр цэцэрлэгийн насанд нь гарах өөрчлөлтөөс урьдчилан сэргийлэх боломж бүрдэх юм. Дараа нь зургаан насанд нь болон 12-15 насанд нь тус, тус үзлэг хийнэ гэж төлөвлөж байна. Цэцэрлэгийн насанд нь үзлэг хийгээгүйн улмаас хүүхдүүдийн өвчлөл хожуу оношлогдож байна гэх судалгаа гарвал дараагийн ээлжинд цэцэрлэгийн насанд хийх боломжтой. Зургаан нас гэдэг тогтсон ойлголт биш. 

-Үзлэгт хамрагдсан нийт хүүхдүүдийн 80 орчим хувь шүдний эмчилгээ хийлгэх шаардлагатай гэж гарсан. Нүдний өвчлөлийн хувьд, 20 орчим хувь нь, зүрх судас дээр 10 орчим хувь нь өөрчлөлттэй гарсан. 

-Эцэг, эхчүүдэд шинжилгээний хариуг мэдээлэх тухайд, эхний ээлжид платформоор дамжуулан хүргэж байгаа. Түүнчлэн Боловсролын яамтай хамтарч ажиллаж байна. Боловсролын байгууллагуудад эцэг, эхчүүдэд хүүхдүүдийн дүн, ирцийн мэдээллийг өгдөг платформууд бэлэн байдаг. Эдгээр дээр шинжилгээний хариуг нэг цонхонд нь  байршуулах тухай асуудал яригдаж байгаа. Мөн эмч үзлэг хийгээд, үзлэгийн хариуг сургуулийн эмчид мэдээлж байгаа. Сургуулийн эмч мэдээллийг ангийн багшид өгнө. Ангийн багш эцэг, эхэд нь хариуг нь хэлнэ. Улмаар дараагийн шатны үзлэг, эмчилгээнд хамрагдах шаардлагатайг мэдэгдэнэ. Хэрэв мэдээлэл очихгүй байгаа бол эцэг, эхчүүд ангийн багш эсвэл сургуулийн эмчид хандах хэрэгтэй. 

Аян эхлүүлснээс хойших 14 жилийн хугацаанд хорт хавдрыг эрт үед нь илрүүлэх, эмчлэх, өвчний эрсдэлт хүчин зүйлс, тэдгээрээс сэргийлэх талаар иргэдэд ухуулан, таниулах ажлыг амжилттай хэрэгжүүлсэн нь хүн амын дундах хорт хавдрын талаарх мэдлэг, мэдээлэл сайжирч, хорт хавдраас сэргийлэхэд тодорхой хувь нэмрээ оруулж байгаа билээ.

Энэ удаа “Хавдрын эсрэг үндэсний аян”-ы баг бүрэлдэхүүн Монгол орны алс баруун хязгаар Баян-Өлгий аймгийг зорьж, нээлтийн арга хэмжээг өнөөдөр Өлгий хотын төв талбайд зохион байгууллаа. 2023 оны жилийн эцсийн тайлангаар Баян-Өлгий аймагт шинээр бүртгэгдсэн хорт хавдарт элэг 23,7%, ходоод 23.1%, улаан хоолой 11.8%, бөөр 10,1%, хөх 4.1%, бүдүүн гэдэс 3,0%, бусад байрлалын хорт хавдар 24.3%-ийг тус тус эзэлж байна. Өвчлөлийн түвшин буюу 100,000 хүн амд ногдох тоогоор улсын дундажтай харьцуулахад бага үзүүлэлт боловч шинээр бүртгэгдсэн хорт хавдрын тохиолдлын 73.1% нь хожуу үедээ оношлогдсон нь анхаарал татаж буй юм.

Хавдрын өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх мэдлэг мэдээлэл өгч, үзлэг оношилгоо хийх, эрт илрүүлэх зорилготой  аяны баг бүрэлдэхүүн 9-р сарын 7-ныг хүртэл Баян-Өлгий аймагт,  9-р сарын 15-21-нд Баянхонгор аймагт ажиллана.

Өнгөрсөн хугацаанд ХААН Банк сан энэхүү аяны хүрээнд 133 мянга гаруй хүнд үзлэг хийж, хортой хавдрын 656 тохиолдол илрүүлэн, нийт 1.3 тэрбум төгрөг зарцуулсан нь эрүүл мэндийн салбарт хувийн хэвшлээс оруулсан томоохон хөрөнгө оруулалт болсны дээр мэргэжлийн байгууллага, хувийн хэвшлийн сайн түншлэлээр нийгмийн хариуцлагаа ухамсарлан, нийгэмд бодитой өөрчлөлт авчирсан сайн жишээ болж буй.

Урьдчилан сэргийлэх үзлэгт иргэн та тогтмол хамрагдан, сэтгэлзүйн эрүүл мэнддээ анхаарч, эрүүл хооллож, тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийж, хорт зуршлаас татгалзаж чадвал хорт хавдраас сэргийлэх боломжтой гэдгийг эмч мэргэжилтнүүд зөвлөж байна.

Уг аян жил бүр тодорхой тооны аймгуудад хэрэгжсээр, өдгөө эх орноо бүтэн тойрч, давхардсан тоогоор 61 мянга гаруй иргэнийг зүрх судасны өвчлөл, цусны даралт ихсэлтийн эрсдэлийн үнэлгээ, төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн эмч нарын үзлэг, оношилгоонд хамруулж чадлаа. Мөн энэ хугацаанд аймаг, орон нутгийн 1500 гаруй эмч мэргэжилтэнд сургалт зохион байгуулж, мэргэжлийн ур чадварыг нь дээшлүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан юм.

“Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян” өнөө жил Монгол Улсын зүүн бүсэд буюу Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймагт өрнөж, хамгийн сүүлд Говьсүмбэр аймгийн иргэдэд нарийн мэргэжлийн үзлэг, оношилгоо хийж, эрүүл мэндийн зөвлөгөөг хүргэсэн юм.

“Аян зөвхөн үзлэг оношилгоогоор хязгаарлагдсангүй, иргэдийн дунд цусны даралт ихсэлт болон түүнээс шалтгаалах бусад төрлийн өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх мэдлэг түгээж, иргэдийг амьдралын хэв маягаа өөрчлөхөд уриалсан чухал ач холбогдолтой юм” хэмээн Улсын III төв эмнэлгийн Ерөнхий захирал Ц.Төмөр-Очир дүгнэсэн.

Мөн “Энэхүү аяныг Монгол Улсын 21 аймагт амжилттай хэрэгжүүлж, бүх аймгийн иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах зорилгодоо хүрч чадсан нь үнэхээр бахархалтай үр дүн байлаа” гэж ХААН Банкны Тогтвортой хөгжлийн газрын захирал М.Мандахмягмар онцоллоо.

ХААН Банкны нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч ХААН Банк сан нь аяныг дэмжихэд нэг тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн нь хувийн хэвшлийн байгууллага Монголын эрүүл мэндийн салбарт оруулсан хамгийн том хөрөнгө оруулалтын нэг юм. Мөн нийгмийн сайн сайхны төлөө хувийн аж ахуйн нэгжүүд хэрхэн хувь нэмэр оруулж болохыг харуулсан тод жишээ боллоо.

Хэдийгээр "Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян" энэ хүрээд өндөрлөж буй ч ХААН Банк болон түүний хамтрагч байгууллагууд иргэдийнхээ эрүүл амьдралын төлөө цаашид ч шинэ санаачилгууд гарган тууштай хэрэгжүүлнэ гэдгээ илэрхийлж байна.   

Тус аяныг амжилттай хэрэгжүүлэхэд хамтран ажилласан Улсын III төв эмнэлэг, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, МҮОНРТ, мөн 21 аймгийн эмнэлгийн байгууллагын хамт олонд гүн талархал илэрхийлье.